Eski Türklerde, Şaman (Kam)'ın yer altına iniş ya da gökyüzüne yükselme ayinlerinde kötü ruhları kovmak amacıyla kullandığı davulun ritüel bakımından önemli bir yeri vardır. Hatta ayinler için gerekli olan nesnelerin en önemlisi davuldur. Davulun sesi, şamanın transa geçmesini sağlar. Davul, şamanın dikkatini ruhun içsel yolculuğuna yönlendirirken onu yoğun ruhsal bir aleme sokar.

   Görsel: Şaman Davulu: Altay Türk Halklarının Eşsiz Ruhsal Kültür Anıtı (Leonid P. Potapov)

Eski Türk geleneğinde yalnızca üstat olan yaşlı bir şaman, genç şaman adayını belirler ve ona davul verir. Yaşlı şaman, genç şamanı bir dağa ya da bozkıra götürür ve ona şaman elbisesi giydirdikten sonra bir davul verir. Bu davul, Türk geleneğine bağlı kalınarak ata ruhlarından alınan ilhama veya şamanın hizmetinde bulunduğu ruhun isteğine göre yapılır. Şaman, hiçbir zaman kendi isteğiyle davul yaptıramaz ve koruyucu ruhların kabulü olmadan bir davulu kullanamaz. Üstat şamanlar davul yapma emrini şamana ömrü boyunca kaç davul kullanacağını söyleyen Mustağ (Buzdağ)'dan alır. Söylenen sayı tamamlanınca şamanın ömrü de tükenmiş olur. Şaman ölünce veya yaşlılık nedeniyle şamanlığı bırakınca davulu parçalanıp ormandaki bir ağaca asılır. Kam da öldüğünde bu ağacın altına gömülür. Ayrıca, derisi zarar gören davul yenilenir ve eski deri de ormanda bir ağaca asılır.

   Görsel: Şaman Giysi Unsurları Üzerlerinde Kullanılan Semboller (Yasemin Oğuz GÜNER)

Şamanın ayinlerde kullandığı davulun kasnağı kayın ya da sedirden, derisi ise geyik, dağ keçisi ya da taydan yapılır. Kamın davulu rahat tutabilmesi için iç kısmında bir uçtan bir uca uzanan insana benzeyen bir sap vardır ki bu sapa “tüngür iyesi” (davulun sahibini temsil eder) denir. Davul yapılacak ağacın obadan uzakta yetişmiş, insan eli değmemiş, temiz ve sağlam olması gerekir. Davul, yapıldıktan sonra yakılan ardıç ağacının dumanı ile tütsülenir ve ayin dışında kullanılmayan davul, çadırın üst bölümünde bir yerde muhafaza edilir. Daire ya da oval biçimdeki ve yalnızca ayinlerde kullanılan davulun arka yüzü kaplanmaz. Arka yüzü oluşturan iç kısımdaki tüngür iyesi denilen insana benzeyen sapın kollarına ayin sırasında tınısal ses çıkması için demir parçaları ya da ziller asılır ki çıkan sesler ile kötü ruhlar korkup kaçsın. Bununla birlikte kırmızı ve mavi renkte şeritler ile atalar tarafından kutsanmış birçok bez ya da şerit de takılır. Davul tokmağı da davul kadar önemlidir. Kayın ağacından ya da geyik boynuzundan yapılan tokmağın üstü, davuldan boğuk ses çıkmasını sağlamak amacıyla keçe ile keçenin üstü de samur, kakım ya da tavşan derisiyle örtülür.

   Görsel: Şaman Giysi Unsurları Üzerlerinde Kullanılan Semboller (Yasemin Oğuz GÜNER)

Ayinde kullanılan en önemli unsurlardan biri olan davul, şamanın ayin sırasında ruhsal alemde rahatça dolaşmasını sağlar. Davul; karada at, sulardan geçerken kayık, göklere çıkarken kuş yerine geçer. Davulun tokmağı da trans sırasında şamana yardımcı olan ruhun durumuna göre kırbaç, kürek ya da sopa görevini görür. Esasında davul, ruhlar dünyasına giden şamana eşlik eden hayvanı simgeler. Davul derisi üzerine çizilen resimler simgesel nitelik taşır. Bu simgesel nitelikli betimlemeler, ayin sırasında gerçekleştirilen kurban törenlerini yansıtır. Şaman, davulun yüzeyindeki resimleri ezip toz haline getirdiği yumuşak taşlardan elde ettiği boyalarla çizer. Renklerde daha çok simgesel bakımdan önemi bulunan kırmızı ve beyaz kullanır. Davulun üzerine çizilen resimlerde kozmik alem yansıtılır. Davulu iki yatay olarak ikiye ayıran çizginin yukarısındaki baş kısmının iki yanında güneş ve ayı temsil eden iki daire ve ayrıca yıldızlar yer alır. Yay şeklindeki kalın çizgiler, ebekuşağını temsil eder. Ebekuşağının altında kutsal kayın ağacı ve geyikler sıralanır. Bunlardan başka dünyadaki ve yer altındaki kötü ruhları, kurbanlık hayvanların resimleri bulunur. 

   Görsel: www.akademikkaynak.com

SEÇİLMİŞ KAYNAKÇA

Abdülkadir İNAN, Tarihte ve Bugün Şamanizm-Materyaller ve Araştırmalar, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 3. Baskı, 1986.

Eda ÖZ, "Güncel Sanatta İşaret ve İmge Olarak Türk Şamanik Nesneler Üzerine Görsel Çözümlemeler", Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2014.

Fuzuli BAYAT, Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1. Baskı, 2006. 

Mustafa Cumhur İzgi, "Şamanizm ve Şamanlara Genel Bakış", Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Dergisi, 2 (1), Mersin 2012.

Yasemin Oğuz GÜNER, "Şaman Giysi Unsurları Üzerlerinde Kullanılan Semboller", Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Isparta, 2017.

Yaşar Çoruhlu, "Türk Topluluklarında Şaman Davulu ve Üzerindeki Resimlerin Anlamı", Sanat ve İnanç (2), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004.